Análise macroestrutural do Dicionário Monolíngue GUARANI PARAGUÁI ÑE’ẼRYRU da Academia de la Lengua Guaraní do Paraguai

Autores

DOI:

https://doi.org/10.29327/210932.13.1-10

Palavras-chave:

Macroestrutura, Análise Macroestrutural, Dicionário Guarani, Língua Indígena

Resumo

Este estudo tem como objetivo apresentar uma análise macroestrutural do Guarani Paraguái Ñe’ẽryru (GPÑ, 2021), o primeiro dicionário monolíngue em guarani, publicado pela Academia de la Lengua Guaraní do Paraguai. A primeira edição foi lançada em 2020, seguida de uma segunda edição em 2021, que trouxe um incremento significativo de léxico. O dicionário é um elemento fundamental no processo de estandardização da língua, de modo que, a análise permitirá revelar em que medida é capaz de oferecer uma imagem real do guarani. A partir de uma análise quantitativa, observou-se uma baixa frequência de uso das palavras registradas no dicionário, com muitas delas não apresentando nenhuma ocorrência no corpus utilizado para a pesquisa. Na análise qualitativa, identificou-se que o corpus Corpus Referencial del Guaraní Paraguayo Actual (COREGUAPA) aparentemente não foi empregado de maneira eficaz, uma vez que a maioria dos lemas analisados não foi constatada nesse corpus. A análise também revelou que, nos três intervalos lemáticos examinados, há inconsistências no tratamento dos afixos, um aspecto fundamental para a língua guarani, que é aglutinante. Além disso, identificou-se falta de coerência nas soluções oferecidas para lemas homônimos e polissêmicos, o que compromete a precisão do dicionário.

Downloads

Não há dados estatísticos.

Biografia do Autor

Maria Liz Benitez Almeida, Universidade Federal do Pampa, Campus Jaguarão, Rio Grande do Sul - Brasil

Doutora em Letras (Estudos da Linguagem) pela Universidade Federal do Rio Grande do Sul (UFRGS). Docente e pesquisadora no curso de Licenciatura em Letras – Espanhol e Literatura Hispânica da Unipampa, campus Jaguarão.

Félix Bugueño Miranda, Universidade Federal do Rio Grande do Sul, Rio Grande do Sul - Brasil

Dr.Phil.Rom. Ruprecht-Karl-Universität Heidelberg / Alemanha. Professor Titular de Língua Espanhola (Graduação) / Lexicografia (Pós-Graduação). Áreas de Pesquisa: Metalexicografia, Lexicografia monolíngue, bilíngue (port.,esp.ingl.al.fr.,lat.), Lexicologia, Lexicologia e Ensino de LE; Léxico-gram.

Referências

ABBAGNANO, Nicola. Dicionário de Filosofia. São Paulo: Martins, Fontes, 2007.

ACADEMIA DE LA LENGUA GUARANÍ (PARAGUAI). Guarani Paraguái Ñe’ẽryru. Diccionario de la lengua guaraní del Paraguay. Asunción: Guarani Ñe’ẽ Rerekuapavẽ, 2020.

ACADEMIA DE LA LENGUA GUARANÍ (PARAGUAI). Guarani Paraguái Ñe’ẽryru. Diccionario de la lengua guaraní del Paraguay. Asunción: Guarani Ñe’ẽ Rerekuapavẽ, 2021.

AUGUSTO CARRA, Sara. Análise macroestrutural de dicionários aprovados pelo Ministério da Educação destinados ao ensino médio. Revista GTLex, Uberlândia, v. 5, n. 1, p. 122–146, 23 maio 2020. DOI: 10.14393/Lex9-v5n1a2019-6. Disponível em: https://seer.ufu.br/index.php/GTLex/article/view/49804.

BORBA, L.C.; BUGUEÑO MIRANDA, F. Passado, Presente e Futuro dos Dicionários de Aprendizes. Domínios Da Lingu@gem, Uberlândia, v. 13, p. 1018-1040, 2019.

BUGUEÑO MIRANDA, F. A estruturação de um dicionário. In: Félix Valentín Bugueño Miranda; Laura Campos de Borba. (Org.). Manual de (Meta)lexicografia. Goiânia: Espaço Acadêmico, 2019, v. 1, p. 17-32.

BUGUEÑO MIRANDA, F. As soluções polissêmicas e homonímicas em dicionários semasiológicos. Trama, Cascavel, v. 16, p. 21-153, 2016.

BUGUEÑO MIRANDA, F. Da classificação de obras lexicográficas e seus problemas: proposta de uma taxonomia. Alfa: Revista de Linguística (São José do Rio Preto), São José do Rio Preto, v. 58, n. 1, p. 9-33, mar. 2014. DOI: https://doi.org/10.1590/1981-5794-1401

BUGUEÑO MIRANDA, F. O dicionário como reflexo da língua. Expressão, Santa Maria, v. 11, p. 97-105, 2007a.

BUGUEÑO MIRANDA, F. O que é macroestrutura no dicionário de lingua?. In: Aparecida Negri Isquerdo; Ieda Maria Alves. (Org.). As ciências do Léxico: Lexicologia, lexicografia e terminologia. São Paulo: Humanitas, 2007b, v. III, p. 261-272.

BUGUEÑO MIRANDA, F. O que o professor deve saber sobre a nominata do dicionário de língua. Revista Língua & Literatura. Frederico Westphalen, v. 11, p. 17-31, 2005.

BÜHLER, K. Sprachtheorie. Die Darstellungsfunktion der Sprache. Stuttgart: Gustav Fischer Verlag, 1965.

CASCO, A. Presencia del Español en el guaraní paraguayo. Útima Hora, Asunción, 24 mar. 2024. p. 36-37.

CERNO, L. Descripción fonológica y morfosintáctica de una variedad de la lengua guaraní hablada en la provincia de Corrientes (Argentina). Rosario: Tesis de doutorado, Facultad de Humanidades y Artes de la Universidad Nacional de Rosario, Rosario, 2011.

COREGUAPA: Corpus de Referencia del Guaraní Paraguayo. PARAGUAI. Secretaría de Políticas Lingüísticas. Disponível em: http://corpus.spl.gov.py/. Acesso em: 14 abr. 2024.

CRYSTAL, D. Diccionario de Lingüística e Fonética. Rio de Janeiro: Jorge Zahar Editor, 1988 [1985].

DIETRICH, Wolf. O tronco tupi e as suas famílias de línguas. Classificação e esboço tipológico. In: NOLL, V. &. W. D. (. ). O português e o tupi no Brasil. São Paulo: Editora Contexto, 2010a. p. 9-25

DIETRICH, Wolf. Tiempo, aspecto y evidencialidad en guaraní. LIAMES: Línguas Indígenas Americanas, Campinas, SP, v. 10, n. 1, p. 67–83, 2010b. DOI: 10.20396/liames.v10i1.1511. Disponível em: https://periodicos.sbu.unicamp.br/ojs/index.php/liames/article/view/1511. Acesso em: 20 junho. 2024

DIETRICH, Wolf. La función del sufijo guaraní -kuel-(n)gue. UniverSOS: revista de lenguas indígenas y universos culturales, ISSN 1698-6083, n. 8, 2011. Número especial: Política y planificación lingüísticas. p. 65-78.

DOOLEY, Robert A. Léxico guarani: dialeto mbyá. Guarani-Português. Cuiabá: SIL, 2006. Disponível em: http://www.sil.org/americas/brasil/publcns/dictgram/GNDicLex.pdf. Acesso em: 15 abr 2024.

DUBOIS, Jean. et al. Dicionário de Linguística. São Paulo: Cultrix-Ltda, 2014 [1978].

ESTIGARRIBIA, B. A Grammar of Paraguayan Guarani. London: University College London, 2020.

FARIAS, V. S. Sobre a definição lexicográfica e seus problemas: fundamentos para uma teoria geral dos mecanismos explanatários em dicionários semasiológicos. Tese de Doutorado, Programa de Pós-graduação em Letras, Universidade Federal do Rio Grande do Sul, Porto Alegre, 2013.

GÓMEZ SILGUEIRA, Pedro. Las arañas más temibles. ABC Revista – ABC Color, 3 jan. 2021. Disponível em: https://www.abc.com.py/edicion-impresa/suplementos/abc-revista/2021/01/03/las-aranas-mas-temibles/. Acesso em: 9 jun. 2024. S

FERREIRA, Aurélio Buarque de Holanda. Dicionário Aurélio da Língua Portuguesa. São Paulo: Positivo, 2010.

GLÜCK, Helmut (Hrsg.). Metzler Lexikon Sprache. Stuttgart: J.B. Metzler, 2010.

GUASCH, Antonio. El idioma guaraní: gramática y antología de prosa y verso. Asunción: CEPAG, 1996.

GUASCH, Antonio.; ORTIZ, Diego. Diccionario castellano guaraní - guaraní castellano. Asunción: CEPAG, 1998.

KALLFELL, Guido. ¿Cómo hablan los paraguayos con dos lenguas? Gramática del jopara. Tese (Doutorado em Romanística) – Westfälische Wilhelms-Universität Münster, Münster, 2010. Disponível em: http://www.etnolinguistica.org/biblio:kallfell-2016-jopara. Acesso em: 9 jun. 2024

KRIVOSHEIN DE CANESE, Natalia; ACOSTA ALCARAZ, Feliciano. Gramática guaraní. Asunción: Servilibro, 2007.

KRIVOSHEIN DE CANESE, Natalia; ACOSTA ALCARAZ, Feliciano. Ñe'ẽryru. Asunción: Universidad Católica de Asunción, 2015.

LEXIKON EDITORA DIGITAL. Manga. In: Dicionário Contemporâneo da Língua Portuguesa (Caldas Aulete). Rio de Janeiro: Lexikon Editora Digital, [s.d.]. Disponível em: https://www.aulete.com.br/manga. Acesso em: 9 abr. 2024

MELIÀ, Bartomeu. La lengua guaraní del Paraguay: historia, sociedad y literatura. Madrid: Editorial Mapfre, 1992.

MONTOYA, Antonio Ruiz de. Tesoro de la lengua guaraní (1639). Introducción y notas por Bartomeu Melià; transcripción y transliteración por Friedl Grünberg. Asunción: CEPAG, [2011]. 655 p.

MONTOYA, Antonio Ruiz de. Vocabulario de la lengua guaraní (1639). Introducción y notas por Bartomeu Melià; transcripción y transliteración por Friedl Grünberg. Asunción: CEPAG, [2011].

MONTOYA, Antonio Ruiz de. Catecismo la lengua guaraní (1640). Introducción y notas por Bartomeu Melià; transcripción y transliteración por Friedl Grünberg. Asunción: CEPAG, [2011].

NAVARRO, E. D. A. Método moderno de tupi antiguo. São Paulo: Global, 2005.

NAVARRO, E. D. A. Dicionário Tupi antigo: a língua indígena clássica do Brasil. São Paulo: Global, 2013.

NIELSEN, S. Lexicographic macrostructures. Hermes, Journal of Language and Communication in Business. Aarhus, vol. 3 n. 4, p. 49-66, 1990.

OBERMEIER, Franz; CERNO, Leonardo. El Padre João Pedro Gay (1815-1891) y su contribución a la historia social del guaraní de Corrientes. Corpus, v. 7, n. 1, 2017. Publicado em: 29 jun. 2017. Disponível em: http://journals.openedition.org/corpusarchivos/1774. DOI: https://doi.org/10.4000/corpusarchivos.1774. Acesso em: 15 maio. 2024.

PENNER, Hedy. Gestión glotopolítica del Paraguay: ¿primero normativizar, después normalizar? Caracol, São Paulo, Brasil, n. 20, p. 232–269, 2020. DOI: 10.11606/issn.2317-9651.i20p232-269. Disponível em: https://www.revistas.usp.br/caracol/article/view/171873. Acesso em: 01 abril. 2024.

PARAGUAI. Secretaría de Políticas Lingüísticas. Academia de la Lengua Guaraní. Assunção, [s.d.]. Disponível em: https://spl.gov.py/academia-de-la-lengua-guarani/. Acesso em: 10 jun. 2024.

PARAGUAI. Constitución Nacional de la República del Paraguay (1992). Asunción: Ministerio de Justicia, 2023. Disponível em: https://ministeriodejusticia.gov.py/wp-content/uploads/2023/10/00_-constitucion_nacional.pdf. Acesso em: 10 jun. 2024.

POUNTAIN, Christopher J. Standardization. In: LEDGEWAY, Adam; MAIDEN, Martin (eds.). The Oxford Guide to the Romance Languages. Oxford: Oxford University Press, 2016. p. 634-643.

REAL ACADEMIA ESPAÑOLA. Página oficial. Real Academia Española, [s.d.]. Disponível em: https://www.rae.es/. Acesso em: 9 jun. 2025.

RODRIGUES, Ayron. D. Relações internas na família linguística Tupí-Guaraní. Revista Brasileira de Linguística Antropológica, 3, n. 2, 2011. 233-251.

TOURNIER, Nicole; TOURNIER, Jean. Dictionnaire de lexicologie française. Paris: Ellipses Éditions, 2017.

THUN, H. La hispanización del guaraní jesuítico en "lo espiritual" y en "lo temporal". Primera parte: el debate metalinguístico. In: STEHL, O. T. Kenntnis und Wandel der Sprachen. Tübingen: Gunter Narr Verlag, 2008a. p. 217-240.

THUN, H. “La hispanización del guaraní jesuítico en ‘lo espiritual’ y en ‘lo temporal’. Segunda parte: Los procedimientos”. In: DIETRICH, E. W.; SYMEONIDIS, H. Geschichte und Aktualität der deutschprachigen Guaraní-Philologie. Berlim: Lit Verlag, 2008b. p. 141-169.

TONHAUSER, J. The temporal semantics of noun phrases: evidence from guarani. 2006. Tese de Doutorado em Filosofia, Stanford University, Stanford, 2006.

Downloads

Publicado

2025-11-09

Como Citar

Almeida, M. L. B., & Miranda, F. B. (2025). Análise macroestrutural do Dicionário Monolíngue GUARANI PARAGUÁI ÑE’ẼRYRU da Academia de la Lengua Guaraní do Paraguai . Muiraquitã: Revista De Letras E Humanidades, 13(1). https://doi.org/10.29327/210932.13.1-10

Artigos Semelhantes

> >> 

Você também pode iniciar uma pesquisa avançada por similaridade para este artigo.